مقدمۀ مترجمان

پرداختن به موضوع فرم و مقوله‌‌ی مورفولوژی شهری ، بر هیچ متخصص برنامه‌‌ریز و طراح شهری پوشیده نیست. اهمیت این مقوله، به‌‌عنوان بعد ماهوی طراحی شهری، بیش از پیش بررسی این موضوع را آشکار می‌‌سازد. در این میان بررسی اجمالی نظریه‌‌های تشریحی و هنجاری طراحی شهری، حاکی از اهمیت توجه به مقوله‌‌ی فرم دارد. در این میان می‌‌توان از نظریه‌‌ی هنجاری "فرم خوب شهر"، اثر کوین لینچ و یا از نظریه‌‌ی راب کریر در بررسی شکلی و گونه‌‌شناسانه‌‌ی فضاهای شهری و یا نظریه‌‌ی منطق اجتماعی هیلیر و هنسن نام برد که آخری بر پیکره‌‌بندی فضایی تأکید دارد و هر سه نظریه‌‌پرداز در دسته‌‌بندی نظریه پردازان چهارگانه و منفرد طراحی شهری از دید کاتبرت هستند. در این میان با توجه به اینکه عامل زمان، مقوله‌‌ای مهم در شکل‌‌گیری فرم فیزیکی شهرها است، نمی‌‌توان بررسی‌‌های تاریخی در رابطه با فرم شهر را نادیده گرفت، برای نمونه می‌‌توان کتاب نام آشنای "تاریخ فرم شهر" اثر جیمز موریس را برای فارسی زبانان نام برد. هم چنین از آنجاکه مورفولوژی شهری در تحلیل منظر شهری کاربرد دارد، می‌‌توان دیدگاه‌‌های نظریه‌‌پرداز نام آشنایی چون گوردون کالن را مورد توجه قرار داد. این نمونه‌‌ها، تنها بخشی از فعالیت‌‌های گسترده‌‌ی نظریه‌‌پردازان مختلف است که به موضوع فرم شهری از دریچه‌‌های مختلف پرداخته‌‌اند. اما بدون شک ضروری است تا اهمیت و جایگاه این علم در جغرافیا شهری (که به گفته‌‌ی مدنی‌‌پور، ‌جریانی عمده در این علم است)، معماری و برنامه‌‌ریزی را نیز یادآور شد؛ برای نمونه مکاتبی که در کتاب حاضر به‌‌عنوان مکاتب مورفولوژی شهری تشریح شده‌‌اند، از سوی متخصصین رشته‌‌های مختلف ارائه شده‌‌اند. برای نمونه مکتب انگلیسی که با نظریه‌‌ی‌‌ کانزنی شناخته می‌‌شود، توسط کانزنِ جغرافی‌‌دان ارائه شده است. با این توضیحات به‌‌نظر می‌‌رسد، آشنایی با این حوزه‌‌ی دانشی، تأثیرگذاری آن بر ابعاد مختلف و شناسایی روش‌‌های تحلیل آن، امری بسیارمهم باشد. انتخاب کتاب پیش‌‌رو و ترجمه‌‌ی آن از میان منابع متعدد این حوزه به زبان انگلیسی به چند دلیل صورت گرفته است. موضوع فرم شهری و مطالعات منظر شهری یکی از زمینه‌‌های مورد علاقه‌‌ی پژوهشی و دروس تدریسی مترجم بوده و در راستای همین علاقمندی، آزمایشگاه مطالعات مورفولوژی شهری در سال 1395 در محل دانشکده معماری و شهرسازی توسط اینجانب تأسیس و شروع به فعالیت نموده است. از این‌‌‌‌رو در راستای فعالیت‌‌های آزمایشگاه فوق، و به‌‌دلیل کمبود مطالعات موجود به زبان فارسی و یا عدم انسجام مطالعات مرتبط در این حیطه، به¬نظر ‌‌رسید، اولین گام پیش از انجام فعالیت‌‌های آزمایشگاهی، انجام سلسله‌‌ای از فعالیت‌‌های پژوهشی و کاربردی باشد. به‌‌همین دلیل فعالیت‌‌هایی در قالب ترجمه‌‌ی کتاب، طرح پژوهشی و هم¬چنین هدایت پایان‌‌نامه‌‌های دانشجویی با محوریت مطالعات فرم شهری در مقیاس‌‌های مختلف، بیش از پیش به‌‌صورت منسجم در دستورکار اینجانب قرار گرفت. در همین راستا با بررسی‌‌های انجام شده، ترجمه‌‌ی کتاب اولیویرا به‌‌عنوان کتاب راهنما و شروعی بر مطالعات پژوهشی آزمایشگاه مطرح شد. انتخاب کتاب حاضر به چند دلیل صورت پذیرفته است. یکی از دلایل مهم آن، ماهیت و محتوای مطالب کتاب به‌‌عنوان کتابچه‌‌ی راهنما و یک کتاب درسی در رابطه با مورفولوژی شهری که کمبود آن به‌‌شدت احساس می¬شود. برای نمونه می‌‌توان به گفته‌‌ی فاطیما لوریرو دی میتوس (2018) مراجعه نمود. از دید وی: "این اثر، کتابچه‌‌ی راهنمای مورفولوژی شهری است که نه تنها برای همه‌‌ی دانشجویانی که زمینه‌‌ی مطالعه‌‌ی خود را در این رابطه شروع کرده‌‌اند، مفید است؛ بلکه برای تمامی محققانی که به‌‌صورت ویژه علاقمند به نگاهی نو در مفاهیم و روش‌‌های مرتبط با این علم هستند، نیز توصیه می‌‌شود. مورفولوژی شهری، در دروس مقطع لیسانس و فوق‌‌لیسانس در رشته‌‌های جغرافیا، علوم اجتماعی، مطالعات شهری، برنامه‌‌ریزی و معماری از اهمیت ویژه‌‌ای برخوردار است." بنابراین کتاب پیش‌‌رو، از یک‌‌سو در رشته‌‌های تخصصی‌‌ای چون جغرافیا و معماری کاربرد دارد و از سوی دیگر برای طراحان و برنامه‌‌ریزان شهری موکداً توصیه می‌‌شود. در عین حال تجربه و وابستگی‌‌ سازمانی نویسنده‌‌ی کتاب، معرف فحوای مطالب است. ویتور اولیویرا (نویسنده‌‌ی کتاب)، پورفسور مورفولوژی شهری و برنامه‌‌ریزی زمین در دانشگاه لوسُفُنا در پورتوی پرتغال است. او هم¬چنین پژوهش‌‌گر ارشد در مرکز پژوهشی حمل‌‌ونقل سرزمینی و محیط در دانشگاه پورتو است. اولیویرا، معمار و دارای مدرک فوق‌‌لیسانس برنامه‌‌ریزی و طراحی محیط مصنوع است؛ وی هم¬چنین دارای مدرک دکترای تخصصی در برنامه‌‌ریزی و مهندسی عمران است. او عضو انجمن علمی پرتغالی زبان شبکه‌‌ی مورفولوژی شهری (پی. ان.یو. ام) و سمینار بین‌‌المللی فرم شهری است که از سال 1994 شروع به فعالیت نموده است. وی هم-چنین سردبیر مجله‌‌ی پرتغالی زبان مورفولوژی شهری و عضو هیئت تحریریه‌‌ی مجله‌‌ی مورفولوژی شهری است (به نقل از سایت اشپرینگر). وی به‌‌منظور تدوین کتاب راهنمایی که به‌‌صورتی روشن و مقدماتی مقوله‌‌ی مورفولوژی شهر یا فرم فیزیکی شهرها را شرح دهد، به نگارش این کتاب دست زده است و هم¬چنین به‌‌دلیل ارتباطش با بزرگ¬ترین گروه مطالعات فرم شهری، در نگارش این کتاب از منابع و نظریه‌‌های به‌‌روز این علم بهره برده است. بدین ترتیب، ترجمه‌‌ی کتاب از پاییز سال 1395 آغاز شد. اما در این میان به‌‌دلیل روند بررسی و ارزیابی کتاب در دانشکده و دانشگاه و انجام مراحل اداری، انتشار آن به تعویق افتاد. در میانه‌‌ی راه ترجمه‌‌ی از کتاب حاضر به همت گروه دیگری از همکاران توسط نشرِ غیر دانشگاهی به چاپ رسید و در همین بین به‌‌صورت اتفاقی مطلع شدم تمایل به ترجمه‌‌ی کتاب در میان برخی از همکارانم به دلایل شخصی نیز وجود داشته است. این امر بسیار مایه‌‌ی خرسندی و خوشنودی بوده و هست، چراکه می‌‌توان نسبت به ایجاد هسته‌‌ی مطالعات مورفولوژی شهری، با همکاری علاقمندان این حوزه مبادرت ورزید و به‌‌صورتی هماهنگ به غنای دانش مورفولوژی شهری رهنمون شد و بنابراین از انجام فعالیت‌‌های موازی اجتناب ورزیده و با در دسترس قرار دادن مهم‌‌ترین آثار این حوزه به علاقه‌‌مندان آن به زبان فارسی، به انسجام مطالعات این حوزه کمک نمود. هم¬چنین لازم است به این موضوع توجه شود که در ترجمه‌‌ی بعضی از بخش‌‌های کتاب، مترجمان اندکی با دشواری مواجه بوده‌‌اند، این امر ناشی از این موضوع است که نویسنده‌‌ی کتاب، اصالت پرتغالی داشته و بنابراین نگارش کتاب به زبان انگلیسی با ایراداتی همراه بوده است. در عین حال از آنجاکه مترجمان به‌‌شدت در الگوی ترجمه وفادار به متن بوده و از تفسیر متن اجتناب کرده‌‌اند؛ بنابراین ممکن است در مواردی حق مطلب ادا نشده باشد. نکته‌‌ی دیگر آنکه، بدون شک علی‌‌رغم تمامی حساسیت‌‌های که مترجمان کتاب در طی روند ترجمه و ویراستاری آن به خرج داده‌‌اند، ممکن است ایراداتی به آن از سوی برخی از همکاران و علاقمندان وجود داشته باشد؛ بنابراین بسیار مایه امتنان خواهد بود که برای ارتقاء کتاب پیش‌‌رو، از نظرات خود ما را بهره‌‌مند سازند. برای ورود به مطالعه‌‌ی کتاب حاضر، از آنجاکه اولیویرا به‌‌خوبی در مقدمه‌‌ی اثر خود، محتوا و انتظام کتاب را شرح داده است، خوانندگان محترم را به این بخش ارجاع می‌‌دهم و در اینجا از تکرار آنها و بیان مجدد ساختار کتاب صرف‌‌نظر می‌‌نمایم. اما به‌‌صورت خلاصه، نقلی از سایت اشپرینگر، ناشر این کتاب ارائه می‌‌شود. به‌‌طورکلی این کتاب، در رابطه با شهرها و به‌‌صورت ویژه در ارتباط با فرم فیزیکی شهرها است. وی در ابتدا به معرفی عناصر اصلی فرم شهری -خیابان‌‌ها، بلوک‌‌های شهری، قطعات زمین و ساختمان‌‌ها- که شهرها را ساختاردهی می‌‌کنند، و هم¬چنین شناسایی عاملین اصلی و فرآیندهای دگردیسی عناصر فرم شهری پرداخته است. وی در ادامه چارچوبی تحلیلی برای بررسی و تشریح تحولات شهرها در طول تاریخ و عملکرد شهرهای معاصر ارائه داده است. وی پس از تمرکز اولیه بر شهر به مثابه‌‌ی ابژه، به توضیح چگونگی مواجه‌‌ی محققان مختلف و مکاتب متفاوت فکری در برخورد با این موضوع تا زمان ظهور مورفولوژی شهری، با ورود به قرن بیستم، می‌‌پردازد. در نهایت کتاب تلاش دارد تا به شناسایی مهم‌‌ترین زمینه‌‌ی تأثیرگذاری فرم شهری مشتمل بر اجتماع، اقتصاد و محیط زیست بپردازد. در انتها بر خود لازم می‌‌دانم تا دو ویژگی‌‌ شاخص این کتاب را شرح دهم. یکی از آنها بدون شک، کاربست نظریه‌‌ها در یک نمونه‌‌ی موردی - شهر پورتو- و تحلیل مورفولوژیک آن است. به‌‌عبارتی وی تنها به بیان نظریه‌‌ها بسنده نکرده و به بررسی یک نمونه با استفاده از مفاهیم مطرح در مکاتب مختلف و رویکردهای مختلف مورفولوژیکی پرداخته است و با کاربست آنها در بررسی نمونه‌‌، گامی مهم جهت روشن‌‌تر شدن مفاهیم و نظریه‌‌ها برداشته است. در این میان وی مسیر پژوهشی کارل کروف (2009) را مد نظر قرار داده است و از چهار رویکرد برای بررسی شهر پورتو استفاده کرده است. در واقع کروف معتقد است، چالش اصلی، انتخاب یک رویکرد از میان رویکردهای متنوع نیست، بلکه موضوع ترکیب و هماهنگ کردن آنها است. وی با بررسی این چهار رویکرد مشتمل بر: تحلیل فضایی، پیکره‌‌بندی فضایی، رویکرد گونه‌‌شناسی فرآیند و رویکرد تاریخی- جغرافیایی، جنبه‌‌های عمومی فرم شهر را شامل: روابط فضایی جنبه‌‌های فیزیکی؛ تعاملات انسانی؛ جریان منابع و ارتباطات زمانی معرفی می‌‌کند. هم¬چنین تأکید اولیویرا در فصول پایانی کتاب به تاثیرگذاری این حوزه‌‌ی مطالعاتی بر سایر حوزه‌‌های علمی، از دیگر نکات شاخصِ کتاب پیش‌‌رو است که می‌‌تواند به انجام پژوهشی‌‌های جهت‌‌دار در این حوزه کمک نماید. وی در این فصل به‌‌صورت ویژه ارتباط بین مورفولوژی شهری با اجتماع را در قالب تحقق سلامت عمومی و عدالت اجتماعی طرح نموده است و در ابعاد اقتصادی، ارتباط مطالعات فرم شهری با مقوله‌‌ی هزینه‌‌های زیربنایی و گردشگری میراث فرهنگی را از خلال بررسی پژوهش‌‌های انجام شده در این حیطه‌‌ها، شرح داده است. در نهایت به موضوع مهم محیط زیست پرداخته و در این زیرفصل دو مقوله‌‌ی مهم تغییرات اقلیمی و ضرورت کاهش مصرف انرژی و ارتباط آنها با مورفولوژی را بیان نموده است. امید است ترجمه‌‌ی این کتاب به دانشجویان و پژوهش‌‌گرانی که در پی دریافت فهم مختصری در این زمینه و ارتباط آن با سایر علوم هستند، کمک نماید و آنها را در جهت‌‌دهی پژوهش‌‌هایشان در زمینه‌‌ی مورفولوژی شهری یاری رساند.